2026-yilning 3-yanvari jahon geosiyosiy xaritasida unutilmas kun bo‘lib qoladi: AQSH qo‘shinlari Venesuela poytaxti Karakasda maxsus amaliyot o‘tkazib, mamlakat yetakchisi Nikolas Maduroni qo‘lga oldi. Nyu-Yorkda boshlangan ushbu sud jarayoni shunchaki jinoiy ish emas, balki xalqaro huquq ustunlarini larzaga keltiruvchi misli ko‘rilmagan dramadir. Garchi Maduro AQSH sudi oldida javob berayotgan birinchi xorijiy yetakchi bo‘lmasa-da, bu ish atrofidagi shubhalar va qonuniy "tuzoqlar" uni o‘zgacha maqomga ko‘taradi.

Ayblov xulosasi: "Prezident" qanday qilib "Narkobaron"ga aylandi?

Nyu-York Janubiy okrugi sudi tomonidan taqdim etilgan ayblovlar daxshatli: Maduro va uning rafiqasi Siliya Flores 25 yil davomida davlat institutlaridan AQSHga tonnalab kokain olib kirish uchun foydalanganlikda ayblanmoqda. Maduroning o‘zi to‘rtta band bo‘yicha, jumladan, narkoterrorizm maqsadida til biriktirish va portlovchi qurilmalarni saqlashda ayblanmoqda. Agar bu ayblar isbotlansa, uni umrbod qamoq jazosi kutmoqda. Prokuratura Maduroni Kolumbiyadagi FARC va ELN kabi isyonchi guruhlar, shuningdek, Meksikaning mashhur Sinaloa karteli bilan yaqin hamkorlikda ayblamoqda. Eng daxshatlisi, ayblov xulosasida Maduro va Floresning narkotik pullari bilan bog‘liq muammolari bo‘lgan shaxslarni o‘g‘irlash, urish va o‘ldirish haqida buyruq bergani ta’kidlanadi.

"Quyoshlar karteli" qayerga g‘oyib bo‘ldi?

Qiziqarli jihati shundaki, 2020-yildagi ayblovlarda Maduro "Quyoshlar karteli" (Cartel de los Soles) deb ataluvchi real jinoiy tashkilot rahbari sifatida ko‘rsatilgan edi. Biroq 2026-yilgi yangi hujjatda bu tushuncha deyarli ishlatilmagan va uning o‘rniga "patronaj tizimi" (system of patronage) atamasi kiritilgan. 2020-yilda ushbu nom 32 marta tilga olingan bo‘lsa, yangi ayblovda u atigi ikki marta qayd etilgan. Bu shuni anglatadiki, AQSH ma’muriyati sud jarayonida isbotlash qiyin bo‘lgan "kartel" tushunchasidan voz kechib, e’tiborni aniq shaxslar va tizimli korrupsiyaga qaratmoqda.

Sud zalidagi gigantlar jangi

Sud jarayoni 92 yoshli tajribali sudya Alvin Xellershtayn raisligida o‘tmoqda. U Klinton tomonidan tayinlangan bo‘lib, o‘tmishda Trump ma’muriyatining migrantlarni deportatsiya qilish haqidagi qarorlarini to‘xtatib qo‘ygani bilan tanilgan. Maduroni esa "Pitbull" laqabini olgan mashhur advokat Barri Pollak himoya qilmoqda. Pollak — WikiLeaks asoschisi Julian Assanjni ozodlikka chiqishiga erishgan o‘ta tajribali huquqshunosdir. 5-yanvar kuni bo‘lib o‘tgan birinchi eshitishda Maduro o‘zini aybsiz deb e’lon qildi va "Men hamon o‘z mamlakatim prezidentiman", deya ta’kidladi.

Dalillar bormi yoki bu "Siyosiy o‘yin"?

Vashington Maduroni qanchalik aybdor deb hisoblamasin, sud zalida hammasini quruq so‘zlar emas, balki dalillar hal qiladi. Huquqshunoslar prokuraturada Maduroning bevosita narkosavdo bilan shug‘ullanganini isbotlovchi to‘g‘ridan-to‘g‘ri dalillar yetarli ekaniga shubha bildirishmoqda. Masalan, ayblovda Maduro "Tren de Aragua" jinoiy guruhi bilan aloqadorlikda ayblangan. Biroq, AQSH razvedkasining o‘tgan yilgi hisobotida Venesuela hukumati ushbu guruhni boshqarmasligi va ular AQSHda hukumat buyrug‘i bilan jinoyat sodir etmasligi aytilgan edi. Bu kabi ziddiyatlar himoya tomoni uchun katta imkoniyat yaratadi.

Suveren daxlsizlik: Uni sud qilish qonuniymi?

Advokat Barri Pollakning eng asosiy zarbasi — "suveren daxlsizlik" (sovereign immunity) masalasi bo‘lishi kutilmoqda. Xalqaro huquqqa ko‘ra, amaldagi davlat rahbarini boshqa davlatda sud qilish mumkin emas. AQSH esa 2024-yilgi saylovlardagi qallobliklar tufayli Maduroni prezident sifatida tan olmayotganini rido qiladi. Ammo Maduroning o‘rniga kelgan va hozirda Karakasni boshqarayotgan Delsi Rodriges ma’muriyati Maduroni hali ham qonuniy prezident deb hisoblaydi. Agar Venesuela davlati bu masalani rasman ko‘tarsa, jarayon kutilmagan tomonga burilishi mumkin.

Tanlovli adolatmi?

Vaziyatning yana bir ziddiyatli tomoni shundaki, Donald Trump narkosavdoga qarshi kurashni shior qilgan bo‘lsa-da, yaqinda xuddi shunday ayblovlar bilan 45 yilga qamalgan Gonduras sobiq prezidenti Xuan Orlando Ernandesni afv etdi. Bu holat Maduro ishiga nisbatan xalqaro hamjamiyatda "tanlovli adolat" haqidagi savollarni keltirib chiqarmoqda. Keyingi sud majlisi 17-martga belgilangan. Hozircha ochiq qolayotgan savol bitta: Nyu-York sudi jahon iqtisodiyotini o‘zgartira olmagan Maduroni haqiqatdan ham panjara ortiga yubora oladimi yoki bu asrning eng katta siyosiy mag‘lubiyatiga aylanadimi?